زخم بستر چیست؟
زخم بستر (Pressure Ulcer / Bed Sore) نوعی آسیب پوستی و بافتی است که در اثر فشار طولانیمدت، اصطکاک یا رطوبت به وجود میآید. این زخم معمولاً در بیمارانی ایجاد میشود که تحرک کمی دارند یا مجبورند مدت طولانی در تخت یا ویلچر باقی بمانند.
وقتی فشار مداوم روی یک نقطه از بدن وجود داشته باشد، خونرسانی مختل شده و بافتها کمکم دچار آسیب و زخم میشوند. اگر این زخمها سریع تشخیص داده نشوند، ممکن است به بافتهای عمیق، عضله یا حتی استخوان برسند.
چه افرادی بیشتر در معرض زخم بستر هستند؟
هر فردی که توانایی حرکت ندارد یا حرکتش محدود است، در معرض زخم بستر قرار دارد. مهمترین گروهها شامل:
-
بیماران بستری طولانیمدت
-
سالمندان با ضعف حرکتی
-
افراد دچار آسیب نخاعی
-
بیماران کما یا هوشیاری پایین
-
افراد لاغر با کمبود بافت چربی
-
بیماران دچار بیاختیاری یا رطوبت پوستی
-
بیماران تازه عمل شده که امکان حرکت ندارند
پیشگیری در این افراد بسیار حیاتی است.
شایعترین نواحی ایجاد زخم بستر
زخم بستر معمولاً در نقاطی دیده میشود که استخوان برجسته است و پوست زیر فشار قرار میگیرد:
-
پاشنه پا
-
باسن و دنبالچه
-
آرنج
-
پشت سر در بیماران ناتوان
-
شانهها
-
کناره زانو یا ران
شناخت این نقاط به مراقبت بهتر از بیمار کمک زیادی میکند.
مراحل زخم بستر (درجه ۱ تا ۴)
مرحله ۱
-
پوست قرمز و دردناک
-
با فشار دادن سفید نمیشود
-
هنوز زخم باز نشده
بهترین زمان برای درمان سریع و جلوگیری از پیشرفت.
مرحله ۲
-
تاول، ترک یا زخم سطحی
-
پوست لایهلایه شده
-
درد و سوزش بیشتر
در این مرحله درمان ضروری است و باید پانسمان انجام شود.
مرحله ۳
-
زخم عمیقتر شده و به بافت چربی رسیده
-
احتمال عفونت زیاد
-
بوی نامطبوع یا ترشح ممکن است دیده شود
مرحله ۴
-
آسیب شدید، درگیر شدن عضله یا استخوان
-
خطر عفونت شدید، آبسه یا نکروز بافت
-
نیاز به درمان تخصصی و گاهی جراحی
هرچه زخم دیرتر درمان شود، درمان سختتر و پرهزینهتر میشود.
علائم زخم بستر
شناخت علائم اولیه از گسترش زخم جلوگیری میکند:
-
قرمزی مداوم پوست
-
درد، سوزش یا حساسیت در ناحیه
-
تورم یا گرمی پوست
-
تاول یا ترک پوستی
-
ترشحات زرد یا بوی نامطبوع
-
زخمهای عمیق یا سیاه شدن بافت (نکروز)
در صورت مشاهده این علائم، باید سریعاً به متخصص یا پرستار زخم مراجعه کرد.
علتهای اصلی ایجاد زخم بستر
سه عامل مهم باعث زخم بستر میشوند:
۱. فشار
فشار مداوم روی پوست، خونرسانی را قطع کرده و باعث مرگ سلولی میشود.
۲. اصطکاک
حرکت تخت، کشیده شدن بیمار یا جابهجایی نادرست باعث آسیب سطحی پوست میشود.
۳. رطوبت
عرق، بیاختیاری ادرار یا ترشحات میتواند پوست را حساس و آسیبپذیر کند.
روشهای تشخیص زخم بستر
متخصص زخم با بررسی موارد زیر تشخیص کامل میدهد:
-
معاینه دقیق پوست
-
تعیین مرحله زخم
-
مشاهده نشانههای عفونت
-
بررسی وضعیت تغذیه بیمار
-
بررسی محدودیتهای حرکتی
-
ارزیابی عوامل خطر مثل دیابت یا بیاختیاری
تشخیص دقیق به انتخاب درمان مناسب کمک میکند.
درمان زخم بستر
درمان بسته به مرحله زخم متفاوت است.
۱. درمان مرحله ۱ و ۲
-
کاهش فشار با تغییر وضعیت
-
ماساژ ناحیه اطراف (نه روی زخم)
-
استفاده از کرمهای ترمیمکننده
-
استفاده از پانسمانهای تخصصی
-
خشک نگهداشتن پوست
۲. درمان مراحل ۳ و ۴
این موارد نیاز به مراقبت تخصصی دارند:
-
دبریدمان (برداشتن بافت مرده)
-
شستوشوی مداوم زخم
-
پانسمانهای پیشرفته مانند هیدروکلویید، فوم، آلژینات
-
کنترل عفونت با آنتیبیوتیکها
-
جراحی در موارد شدید
-
اصلاح تغذیه بیمار برای ترمیم زخم
در زخمهای عمیق، رسیدگی روزانه توسط متخصص زخم ضروری است.
نکات مهم در مراقبت خانگی از بیماران
-
تغییر وضعیت بیمار هر ۲ ساعت
-
استفاده از تشک مواج استاندارد
-
خشک نگهداشتن پوست
-
استفاده از پدهای ضد رطوبت
-
پرهیز از کشیدن یا هل دادن بیمار روی تخت
-
مصرف کافی پروتئین، آب و ویتامینها
-
بررسی روزانه پوست
مراقبت صحیح از ایجاد یا پیشرفت زخم جلوگیری میکند.
پیشگیری از زخم بستر
پیشگیری همیشه آسانتر از درمان است. مهمترین راهها:
-
حرکت دادن منظم بیمار
-
استفاده از تشک مواج یا بالشتکهای ضد فشار
-
رعایت کامل بهداشت پوست
-
ماساژ ملایم اطراف نقاط پرخطر
-
تغذیه مناسب برای کمک به ترمیم پوست
-
جلوگیری از تعریق و رطوبت
-
آموزش صحیح به مراقبان بیمار
جمعبندی
زخم بستر یکی از جدیترین مشکلات بیماران کمتحرک است و میتواند به سرعت پیشرفت کند و باعث عفونت، درد شدید و حتی خطرات جدیتر شود. تشخیص زودهنگام، درمان درست و مراقبت منظم بهترین راه نجات بیمار از این مشکل است.
با رعایت نکات ساده مراقبتی و مراجعه به متخصص زخم میتوان از ایجاد زخم جلوگیری کرد و کیفیت زندگی بیمار را به طور چشمگیری افزایش داد.
